خبرگزاری مهر- گروه هنر- علی حیدری؛ شاید بتوانیم یکی از نقاط شروع تراژدی در تاریخ درام نویسی جهان را نمایشنامه «ادیپ شهریار» بدانیم؛ اثری که بخش اول از تریولوژی «افسانه های تبای» است. این نمایشنامه سنگ بنایی شد تا خیلی از درام نویسان بعدی از آن به عنوانی منبعی درخور در جهت درک تراژدی، بهره گیرند. «ادیپ شهریار» به انضمام چند اثر دیگر اسلوب تراژدی را در تاریخ درام شکل می دهند. تراژدی شاید جنجالی ترین ژانر در درام باشد و نظریه پردازان و فیلسوفان مختلفی درباره ی آن به ارایه نظرات مختلفی پرداختند که شاید اگر بخواهیم این نظریه پردازان را فهرست نماییم به کتابی ختم شود و تعدادشان نیز بطور روزانه در حال افزایش می باشد.
به طور کلی نمایشنامه «ادیپ شهریار» که در مورد ترجمه نام آن نیز بحث های مختلفی در ادوار مختلف مطرح بود و عده ای معتقد بودند که انتخاب این نام توسط شاهرخ مسکوب، انتخابی دقیق نیست و نام صحیح تر این اثر باید «ادیپ جبار» باشد در ضمن سالیان خیلی مورد بحث واقع شده است و دامنه بحث و آرا درباره ی آن تنها به تئاتر و ادبیات محدود نبوده و به روانشناسی و فلسفه نیز، رسیده است. در بین اقتباس ها و برداشت های مختلفی که سالانه در سراسر جهان از «ادیپ شهریار» نوشته و روی صحنه می رود، اثری وجود دارد که در چند سال اخیر سرهای اهالی تئاتر را به طرف خود گردانده است که این نمایشنامه، چیزی جز «آتش سوزی ها» نوشته وجدی معود نیست. معود یک نویسنده لبنانی- کانادایی است که در ۱۰ سالگی لبنان را ترک می کند و به پاریس در فرانسه می آید و کمی بعدتر در مونترال کانادا ساکن می شود. این نویسنده که در سال ۱۹۶۸ در شهر دیرالقمر لبنان چشم به دنیا باز می کند، از همان نوجوانی تئاتر را در مدارس پیگیری و دنبال می کند و سر انجام به مدرسه ملی تئاتر کانادا وارد و از همان جا نیز فارغ التحصیل می شود.
درام نویس جوانی که منتقدان را به تحسین واداشت
وجدی معود با نگارش نمایشنامه «آتش سوزی ها» مورد تحسین منتقدان مختلفی قرار گرفت و این تحسین تا جایی پیش رفت که از نظر بعضی از همان منتقدان این نمایشنامه یکی از مهم ترین آثار دراماتیک ۲۰ سال اخیر تئاتر دنیاست و همین سبب شد که شهرت این نمایشنامه به کشور مبدا محدود نشود و با ترجمه به چندین زبان مختلف در کشورهای مختلفی مورد توجه قرار گیرد. در نگاه اول و خوانش ابتدائی، هر خواننده ای که حتی روایت و هسته مرکزی نمایشنامه «ادیپ شهریار» را بداند، متوجه قرابت مضمونی و بینامتنیت موجود در این ۲ اثر می شود. این اثر نسخه و نمونه خوبی برای شکل و شیوه استفاده و برداشت مدرن از یک متن کلاسیک است، چیزی که در تئاتر ما به درستی مورد استفاده قرار نمی گیرد و اقتباس و آداپته کردن نمایشنامه فقط بوسیله تغییر نام ها از غربی به شرقی یا حذف و تغییر چند موقعیت جزئی در نمایشنامه تلقی می شود. استفاده از آثار کلاسیک به ما فرصت متصل شدن به دریایی از ایده و موقعیت را می دهد که از آنها با حفظ درون مایه اثر برای تولید متن جدید استفاده نمائیم. این دقیقا کاری ست که وجدی معود به درستی انجام می دهد و اگر داستان یک خطی یا همان (لاگ لاین) نمایشنامه را با نمایشنامه «ادیپ شهریار» تطبیق دهیم به «جست وجوی حقیقتی پنهان که در نهایت هویت فرد و خانواده را ویران می کند» می رسیم.
آتش سوزی ها؛ فرزندانی که در پی کشف هویت خود هستند!
در نمایشنامه «آتش سوزی ها»، بعد از مرگ ناوال مروان، ۲ فرزند دوقلوی او ژان و سیمون، وصیت نامه ای عجیب دریافت می کنند: آنها باید پدری را که تصور می کردند مرده است و برادری را که هیچ گاه از وجودش خبر نداشتند پیدا کنند. این جست وجو آنها را به کشوری جنگ زده در خاورمیانه و به گذشته پنهان مادرشان می برد؛ جایی که لایه لایه رازهای خانوادگی، خشونت جنگ و سرنوشت تراژیک ناوال آشکار می شود تا سر انجام حقیقتی تعجب آور درباره ی هویت خودشان و خانواده شان برملا شود.
وجدی معود و قلمی که میان سینما و تئاتر قدم می زند!
جنس قلم وجدی معود، قلمی ست که احساسات زده نیست و می کوشد نگاهی ورای احساس صرف در موقعیت های تروماتیک ارائه نماید. او نگاهی بی طرفانه دارد و می کوشد در توزیع آرا در ستیزهای دراماتیک آثارش، توازن را حفظ کند و در این کار نیز خیلی موفق است. آثار وی پیوسته بازتابی از مسائلی مانند جنگ، مهاجرت، هویت و موارد این چنینی هستند و این ناشی از تجربه، مهاجرت شخصی معود و پرواز عقاب های آهنین بر فراز لبنان، سرزمین مادری اوست که در آثارش این چنین منعکس شده است. گرچه او آثار خودرا به دام شعارزدگی و سیاست نمی اندازد و از کشوری که در آثارش مورد خشونت است بطور عیان و واضح نام نمی برد اما مشخص است که این واکنشی در پی تهدید نظامی موجود به سرزمین مادری اوست. در «آتش سوزی ها» با تداخل متقابل زمان ها مواجه هستیم و در یک صحنه چند زمان را در چند موقعیت مختلف می بینیم که شکل توضیح صحنه ها گواه خوبی برای این مساله است که گویی درحال خوانش یک فیلم نامه هستیم. انگار تئاتر در جهان وجدی معود بشکلی سینمایی قابل کات زدن است. این موضوع انتخاب «آتش سوزی ه» ارا پیچیده می کند و موجب می شود که هر کارگردانی جسارت انتخاب این متن را برای اجرا، پیدا نکند. در واقع اجرای این اثر و در مجموع آثار معود خیلی فرمیک است و احتیاج به شیوه اجرائی خاص و تکنیکال دارد تا درونمایه و مفاهیم اثر به درستی منتقل شود. علاوه بر نیازمندی به شیوه اجرائی و امکانات سخت افزاری، مسئله دیگری که اجرای «اتش سوزی ها» را در در طول این سال ها ناممکن کرده است، ناتوانی در جلب نظر مترجم برای گرفتن مجوز اجرای این نمایشنامه بوده است.
فرایند افشای اطلاعات در آثار خالق «آتش سوزی ها»
شکل و شیوه اکسپوزیشن یا همان «افشا» در آثار معود بخصوص «آتش سوزی ها» خیلی منحصربه فرد است و اطلاعات، به شکل خطی به مخاطب منتقل نمی شوند. تماشاچی و خواننده احتمالی باید مانند کاراگاهی بدنبال تجمیع قطعات مختلف پازل های روایت باشد تا در نهایت دریابد که چه شده است، چه درحال رخ دادن است و امکان رخداد چه چیزی وجود دارد. شاید با خواندن آثار معود در صحنه هایی احساس خوانش یک رمان پلیسی به مخاطب دست بدهد که این ناشی از به کارگیری عناصری چون تعلیق در موقعیت و زمان مناسب می باشد.
عناصری که درام معود را شکل می دهد
می توان گفت در تمامی آثار این درام نویس ۴ عنصر اصلی وجود دارد که ترکیب آنها وی را شکل داده است؛ «تراژدی یونانی»، «زخم های جنگ معاصر»، «جست وجوی هویت خانوادگی» و «کشف تدریجی حقیقت» که ۴ عنصر اصلی درام وجدی معود هستند. همین شاکله در فیلمی به نام «ویران شده» به کارگردانی دنی ویلنوو پیاده شده است و در آن اقتباس سینمایی موفقی از «آتش سوزی ها» صورت گرفته است.
از دیگر آثار وجدی معود که در ایران ترجمه شده است، میتوان به «انیما»، «ساحلی ها»، «انفجاری در قلب»، «اشک های اویدیپوس»، «وصال در وادی وحشت»، «خواهران»، «بانوی آوازخوان»، «همه پرندگان» و... اشاره نمود.
وجدی معود در ایران
از آثار وجدی معود به علت کمبود آثار ترجمه شده تا چند سال اخیر و نبود تمایل مترجم برای ارایه مجوز نمایشنامه «آتش سوزی ها»، اجراهای مختلفی از نتایج این نویسنده انجام نگرفته است. از اجراهای به صحنه رفته از آثار معود میتوان به «انفجاری در قلب» و «ساحلی ها» به کارگردانی محمدامین سعدی در سال ۱۴۰۴، «تشنگان» به کارگردانی امیر شمس در سال ۱۴۰۳ و «آتش سوزی ها» به کارگردانی حسین زارعی در سال ۱۳۹۸ اشاره نمود.
به طور خلاصه، وجدی معود با نگارش نمایشنامه حریق ها مورد تحسین منتقدان مختلفی قرار گرفت و این تحسین تا جایی پیش رفت که از نظر برخی از همان منتقدان این نمایشنامه یکی از مهم ترین آثار دراماتیک ۲۰ سال اخیر تئاتر دنیاست و همین سبب شد که شهرت این نمایشنامه به کشور مبدا محدود نشود و با ترجمه به چندین زبان مختلف در کشورهای مختلفی مورد توجه قرار گیرد. تماشاگر و خواننده احتمالی باید مانند کاراگاهی بدنبال تجمیع قطعات مختلف پازل های روایت باشد تا در نهایت دریابد که چه شده است، چه در حال رخ دادن است و امکان رخداد چه چیزی وجود دارد. می توان گفت در تمامی آثار این درام نویس ۴ عنصر اصلی وجود دارد که ترکیب آنها وی را شکل داده است؛ تراژدی یونانی، زخم های جنگ معاصر، جست وجوی هویت خانوادگی و کشف تدریجی حقیقت که ۴ عنصر اصلی درام وجدی معود هستند.